പ്ലാസ്റ്റിക് വിരുദ്ധ പ്രചാരണങ്ങളും സർക്കാർ ഉത്തരവുകളും പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകരുടെ മുന്നറിയിപ്പുകളും ഒരുപോലെ ഉണ്ടായിട്ടും നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ നിന്ന് പ്ലാസ്റ്റിക് അപ്രത്യക്ഷമായിട്ടില്ല. “പ്ലാസ്റ്റിക് നിരോധനം” എന്ന വാക്ക് ഏറെ കേട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യ ഫലങ്ങൾ കാണാനില്ല. നഗരങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലുമുള്ള കടകളിലും മാർക്കറ്റുകളിലും ഇന്നും പ്ലാസ്റ്റിക് ബാഗുകളും പാക്കേജുകളും സ്ഥിരമായി ഉപയോഗിച്ചു വരുന്നു. ഇതിന് പിന്നിലെ യാഥാർത്ഥ കാരണം എന്താണ് എന്നതാണ് ഇപ്പോൾ ചോദ്യം.
നിയമം ഉണ്ടായിട്ടും നടപ്പാക്കലാണ് ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളി. കേരളം ഉൾപ്പെടെ പല സംസ്ഥാനങ്ങളും 2019 മുതൽ തന്നെ സിംഗിൾ-യൂസ് പ്ലാസ്റ്റിക് നിരോധനം പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അതിന്റെ ഫലപ്രാപ്തി ഇപ്പോഴും ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. പല ചെറുകിട കടക്കാരും പറയുന്നത്, “പ്ലാസ്റ്റിക് ബാഗ് ഇല്ലെങ്കിൽ കസ്റ്റമർ തന്നെ പോകും, അതിനാൽ ഉപയോഗിക്കേണ്ടിവരുന്നു,” എന്നതാണ്. അധികാരികൾ പരിശോധനകൾ നടത്തുന്നുണ്ടെങ്കിലും അത് സ്ഥിരതയുള്ളതല്ല. കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ പഴയ രീതിയിലേക്ക് എല്ലാം മടങ്ങുന്നു. നിയമമുണ്ടെങ്കിലും ശക്തമായ നിരീക്ഷണ സംവിധാനവും ഉറച്ച മനസ്സുമില്ലാത്തത് മൂലം നിരോധനം പേപ്പറിൽ മാത്രമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
പ്ലാസ്റ്റിക് നിരോധനത്തിന് ശേഷം വിപണിയിൽ പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദമായ നിരവധി ഉത്പന്നങ്ങൾ എത്തിയിട്ടുണ്ട്. പേപ്പർ ബാഗുകൾ, ജ്യൂട്ട് ബാഗുകൾ, ബയോഡീഗ്രേഡബിൾ കപ്പുകൾ, അരിമാവോ മാവിൻ ഇലയോ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച പാക്കേജുകൾ എന്നിവയെല്ലാം അതിൽപ്പെടും. എന്നാൽ ഇവയുടെ വിലയാണ് വ്യാപകമായ ഉപയോഗത്തിന് വലിയ തടസ്സം. ഒരു സാധാരണ പ്ലാസ്റ്റിക് ബാഗിന്റെ വില വെറും 20-30 പൈസ മാത്രമാണെങ്കിൽ, ഒരു കാർട്ടൻ ബാഗിനോ പേപ്പർ ബാഗിനോ വില 3 മുതൽ 10 രൂപ വരെ വരും. ചെറുകിട വ്യാപാരികൾക്കും വഴിയോരക്കച്ചവടക്കാരനും ഈ ചെലവുകൾ സഹിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്. കൂടാതെ, ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലോ ചെറുപട്ടണങ്ങളിലോ പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ലഭ്യതയും പരിമിതമാണ്.
അതോടൊപ്പം, വിപണിയിൽ “ഇക്കോ ഫ്രണ്ട്ലി ” എന്ന പേരിൽ നിരവധി വ്യാജ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും വ്യാപകമായി ലഭ്യമാണ്. ചില ബാഗുകൾക്ക് വെറും അല്പം സ്റ്റാർച്ച് ചേർത്ത് “biodegradable” എന്ന് മുദ്രയിടുന്നുണ്ട്, പക്ഷേ അവ യഥാർത്ഥത്തിൽ സാധാരണ പ്ലാസ്റ്റിക്കിനേക്കാൾ വ്യത്യസ്തമല്ല. പരിശോധനാ സംവിധാനങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമല്ലാത്തതിനാൽ ഇത്തരം ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിരോധനത്തെ മറികടന്ന് മാർക്കറ്റിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. ഉപഭോക്താക്കൾക്കും ഇവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കുന്നില്ല.
ഉപഭോക്തൃ മനോഭാവത്തിൽ മാറ്റം വരാത്തതും ഇതിന്റെ പ്രധാന കാരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. സൗകര്യം പ്രധാനമാക്കുന്ന ജീവിതശൈലിയിൽ ഒരിക്കൽ ഉപയോഗിച്ച് കളയാവുന്ന പ്ലാസ്റ്റിക് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ആളുകൾക്ക് ഏറ്റവും എളുപ്പമാണ്. സ്വന്തം ബാഗ് കൊണ്ടുപോകാനുള്ള ശീലം, അല്ലെങ്കിൽ പാക്കേജിംഗ് മാറ്റാനുള്ള മനോഭാവം, ഇപ്പോഴും കുറഞ്ഞ നിലയിലാണ്. അതിനാൽ നിരോധനം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഫലപ്രദമാകണമെങ്കിൽ അത് നിയമമല്ല, ജനങ്ങളുടെ മനസ്സിലുണ്ടാകേണ്ട ബോധവൽക്കരണമാണ് നിർണ്ണായകം.
പ്ലാസ്റ്റിക് ഉൽപ്പാദന മേഖല വലിയ തൊഴിൽവിപണിയാണ് എന്നത് മറ്റൊരു വാസ്തവം. ചെറുകിട യൂണിറ്റുകളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവ അടച്ചുപൂട്ടിയാൽ തൊഴിൽ നഷ്ടമുണ്ടാകുമെന്ന ഭയം സർക്കാരിനെയും വ്യവസായികളെയും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ പേരിൽ പലപ്പോഴും സർക്കാർ നടപ്പാക്കൽ നടപടികളിൽ മന്ദഗതിയിലാണ്. വലിയ വ്യവസായ ലോബികളും നിരോധനത്തെ പ്രതിരോധിക്കുന്നുണ്ട്. പകരം എത്തുന്ന ഉത്പന്നങ്ങളുടെ ഉൽപ്പാദന ചെലവ് കൂടുതലായതിനാൽ വിപണിയിൽ അസ്ഥിരത ഉണ്ടാകുമെന്ന് അവർ വാദിക്കുന്നു.
പ്ലാസ്റ്റിക് ഉപയോഗം തുടരുന്നത് പരിസ്ഥിതിക്ക് വലിയ നാശമാണ് വരുത്തുന്നത്. നദികളിലും തടാകങ്ങളിലും കടൽ തീരങ്ങളിലും പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. ഇത് ജലജീവികളെ, മണ്ണിനെ, ഭക്ഷ്യശൃംഖലയെയും ബാധിക്കുന്നു. പ്ലാസ്റ്റിക് കത്തിക്കുമ്പോൾ പുറത്തുവരുന്ന വിഷവാതകങ്ങൾ വായുവിനെയും ആരോഗ്യമേഖലയെയും ദോഷകരമായി ബാധിക്കുന്നു. ഭൂഗർഭജലത്തിൽ പോലും ഇതിന്റെ മലിനതയെത്തുന്നുണ്ടെന്നത് ഭയപ്പെടുത്തുന്ന യാഥാർത്ഥ്യമാണ്.
എന്നാൽ, ഇതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും നാം ഇപ്പോഴും പ്ലാസ്റ്റിക് ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറല്ല. നിയമം കൊണ്ടു മാത്രമല്ല, നമ്മുടെ സമീപനത്തിലാണ് മാറ്റം ആവശ്യമുള്ളത്. സർക്കാർ നിരീക്ഷണം ശക്തമാക്കുകയും, പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് നികുതി ഇളവ് നൽകുകയും, ജനങ്ങളെ ബോധവത്കരിക്കുകയും ചെയ്യണം. സ്കൂളുകളിൽ നിന്നും സമൂഹതലത്തിലെ ക്യാമ്പുകൾവരെ ബോധവത്കരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യാപിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതോടൊപ്പം, ബയോഡീഗ്രേഡബിൾ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾക്കും സംരംഭങ്ങൾക്കും പ്രോത്സാഹനം നൽകണമെന്നും വിദഗ്ധർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.
പ്ലാസ്റ്റിക് നിരോധനം ഒരു നിയമമല്ല, അത് ജീവിതശൈലിയിലെ മാറ്റം ആകണം. നാം ദിവസേന ചെയ്യുന്ന ചെറു തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിലാണ് വലിയ മാറ്റത്തിന്റെ തുടക്കം. കടയിൽ പോകുമ്പോൾ സ്വന്തം ബാഗ് കൊണ്ടുപോകൽ, takeaway ഓർഡറുകളിൽ പ്ലാസ്റ്റിക് ഒഴിവാക്കൽ, ഉപയോഗശേഷം മാലിന്യ സംസ്കരണം എന്നിവ സ്വാഭാവികമായി നമുക്കുള്ള ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം. അതാണ് യഥാർത്ഥ പരിഹാരം. ഇനി പറയേണ്ടത് “പ്ലാസ്റ്റിക് നിരോധിച്ചു” എന്നതല്ല, “പ്ലാസ്റ്റിക് മാറ്റി” എന്നാകുമ്പോഴാണ് നാം പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം നിറവേറ്റുന്നത്.
